Gıda ve Beslenme

Kriz ve Gıda Tedarik Zinciri

Dünya Gıda Programı’nın harika bir interaktif haritası var. Bu harita, dünyanın değişik yerlerindeki gıda krizlerini işaretliyor ve son durumu canlı olarak aktarıyor. COVİD-19 salgınının etkilerini de haritadan takip etmek mümkün. Salgın, birçok yerde halihazırda olan kriz şartlarını iyice kötüleştirdiği için ve salgın olmasaydı gıda krizi yaşamayacak veya krizi az hasarla atlatacak yerleri de krize soktuğu için oldukça önemli. Bu nedenle Dünya Gıda Programı’ndakiler tarafından da yakından takip ediliyor. Haritaya ve verilere göre Türkiye’nin durumu nispeten iyi. Ülke genelinde yetersiz beslenme  %5 - %10 aralığında1 seyrediyor. Ancak, gıda sistemine yakından bakıldığında, bu görece olarak iyi olan tablonun ne kadar kırılgan olduğu belli oluyor.
 

Öncelikle, önümüzdeki dönemde dünyanın birçok ülkesinde önce ekonomik daralma, ardından da büyüme yaşanacağının tahmin edildiğinin altını çizeyim2. Bu hızlı daralma ve büyüme, birçok kişinin işsiz kalması ve gıdaya erişimde sıkıntılar yaşaması demek. Başka bir yazıda da dikkat çektiğim gibi3, açlık ve yetersiz beslenme bir üretim problemi değil. Yani yetersiz üretimden kaynaklanmıyor. Daha ziyade, yoksulluktan yani dolaşımda olan gıdayı alacak parası veya alım gücünün olmamasından kaynaklanıyor. Bunu iyileştirmenin yoluysa çok koldan ve çok katmanlı olarak yoksullukla mücadele etmek: Kadınların faal olarak iş gücüne katılması ve bu katılımın kapsamlı bir çocuk ve yaşlı bakım hizmeti ve altyapılarının oluşturulması ile desteklenmesi; eğitim ve sağlık hizmetlerine kolay, hızlı ve ucuz erişimin sağlanması; alım gücünün iyileştirilmesi, enflasyonun düşürülmesi, gibi. Ancak, bunlar hızlı yol kat edilebilir süreçler değiller. Hem emek hem zaman hem de ciddi toplumsal yatırımlar gerektiriyorlar. O nedenle de en azından yakın dönemde yaşayacağımızın COVİD-19 salgını ile ilintili krizlere, özellikle de gıda krizine, cevap olmaları beklenmemeli. 
Tüketici tarafında yoksulluk kaynaklı açlık ve yetersiz beslenme tehlikesini ortaya çıkaran makro ekonomik etmenler, üretici tarafındaki dinamikleri de şekillendiriyor. Mesela döviz çalkantıları ile girdi maliyetlerinin artması, enflasyonla birleşince çiftçilerin önlerini görmeleri neredeyse imkansızlaşıyor. Enflasyon ve döviz dalgalanması tabii alım gücünü ve talebi de birebir etkiliyor. Buna bir de COVİD-19 salgınına karşı alınan önlemlerin yarattığı maliyet artışları eklenince, iç pazara dönük tarım yapmak ekonomik olarak cazip olmaktan adeta çıkıyor. Nitekim makro ekonomik etmenlerde istikrar elde edilememesi durumunda orta ve uzun vadede Türkiye’nin gıda sisteminin olumsuz etkilenmesi ve tarımsal üretim kaynaklı gıda krizlerinin daha olası hale gelmesi kaçınılmaz olacaktır. 


COVİD-19 salgınıyla mücadele için fiziksel mesafelendirme ve hijyen hassasiyetleri, gıda tedarik zincirinin üretici ile tüketici arasındaki diğer gıda aktörleri için de eski uygulamaları tekrar düşünmeyi gerektirecek. Mesela, salgın önlemlerinin sıkılaştırıldığı dönemde uygulamaya konan ambalajlamanın bulaşma riskini ne kadar azalttığını daha bilmiyoruz ama hem ambalaj maliyetini hem de ambalaj atığını aniden artırdığı kesin. Üstelik birçok müşteri de en azından taze meyve sebzede aldığı ürünü seçememekten şikayetçi. Kriz süresince böyle idare etmiş olsak da bundan sonrası için daha çevre dostu ve az maliyetli bir çözüm bulmak gerektiği aşikâr. Benzer şekilde, birçok insanın aynı anda yemek yediği ortamlar yeniden düzenlenmek zorunda kalacak. Mesela restoranların daha kısıtlı ama uzmanlaşmış menülerle, rezervasyonsuz gidilemeyecek yerler haline gelmesi söz konusu olabilir. Esnaf lokantaları ve ağırlıklı olarak öğle yemeği servisi yapan kantin ve büfelerin de paket servise ve dağıtıma daha fazla yoğunlaşacağı tahmin edilebilir. Burada aşılması en çetin iki zorluk, hijyen kurallarının ve hassasiyetlerinin dikkate alındığına müşterileri ikna etmek ve mutfak, servis ve teslimat personelinin sağlığını korumak olacak. İlki, uygun mimari yaklaşımlar4 ve etkin halkla ilişkiler ile bir nebze hafifletilebilirken, ikincisi hastalık medikal olarak etkisiz hale getirilinceye kadar aşılamayacak gibi. Hastalığın havadan bulaşması, hastalananların çoğunun da hastalığı belirtisiz atlatması özellikle dar alanlarda çalışmayı ciddi bir halk sağlığı sorunu haline getiriyor. Bu anlamda salgın, gelecek ekonomik kriz ve gıda krizi kadar gıda sektörünü doğrudan etkileyen bir etken olacaktır. 


Bitirirken, birkaç noktanın daha hızlıca altını çizelim, salgının tırmandığı Mart ve Nisan aylarında gıda tedarik zinciri dünyanın her tarafında ciddi sıkıntılar yaşadı. Ancak hızlıca toparlandı ve üretimi ve dağıtımı olabildiğince hane tüketimine yönelik perakende satış kaidelerine uygun hale getirdi. Zincirin bu yüksek adaptasyon kapasitesi, önümüzdeki yıllarda oluşabilecek benzer krizlerin de hızlı ve hafif atlatılabileceği kanaatini doğuruyor. Hem sektördekiler hem de tüketiciler için bu gerçekten iyi haber. Ama tabii daha kesin konuşmak için çok erken. Çiftçiler ve tarım, önümüzdeki yıllarda en çok üzerinde durulması gereken iş kolu. Küçük çiftçiler desteklenmeli hatta olabildiğince katma değeri yüksek ürün üretmeye teşvik edilmeli. Organik, bu katma değerin yaratıldığı alanlardan biri; aromatik bitkiler, böğürtlen ve yaban mersini, peynir gibi uzmanlık gerektiren ürünler de bir diğeri. Üstelik uzmanlaşma hem gelen ekonomik krizleri daha rahat göğüslemek için hem de uzun vadede gıda sistemini küresel düzeyde daha rekabetçi hale getirmek için kaçınılmaz.   


Son ve en önemlisi: Vasıfsız kabul edilen ve pek de önemsenmeyen mevsimlik tarım işçilerinin gıda sistemi için aslında ne kadar elzem olduğunu COVİD-19 salgını bize net bir şekilde gösterdi. Çalışma şartlarının iyileştirilmesi gıda sistemini hem krizlere daha dayanıklı hem de daha adil hale getirecektir. Ayrıca mevsimlik işçilerin ve diğer taşeron işçilerin koşullarının iyileştirilmesinin bariz bir “trickle up” (yukarı sızma) etkisi yaratacağına şüphe yok.5 Bu konuda önlemler alınmaması veya gecikilmesi durumunda ise şiddetli bir krizle karşı karşıya kalacağımızsa neredeyse kesin6.

 

1 Kars, Ağrı, Iğdır, Bitlis, Hakkâri ve Şırnak hariç. Buralarda yetersiz beslenme %20-%30 aralığında

2 Yine harika bir harita için: https://advisor.visualcapitalist.com/covid-19-recovery-economic-forecast/

3 Yazının linki burada

4 Kişisel tercihim de olan ve Uzak Doğu’da sık rastladığım açık – yani görülebilir – mutfaklar bence iyi bir çözüm olabilir. Nitekim “mutfağı” görmek, çalışma şartlarının ne kadar iyi olduğu, hijyen ve fiziksel mesafe kurallarına ne kadar dikkat edildiğine dair müşteriye en iyi fikir veren, en ikna edici çözümlerden biri. Ha tabii bir de işini zevkle yapan bir ustayı izlemenin heyecanı, keyfi var – ki bu da apayrı!

51980lerden beri hâkim neoliberal yaklaşım özellikle büyük yatırımcılara verilen desteklerin ülkede bir “trickle down” (aşağı sızma veya damlama) etkisi yaratacağını iddia etse de araştırmalar bu iddiayı doğrulamıyor. Hatta, sosyal destek programlarından yapılan kesintilerle bütçelenen bu tarz desteklerin aksine bir etki gösterdiğini, aşağıya damlayanın daha çok fakirlik olduğunu ortaya koyuyor. 

6 Bu özellikle Türkiye gibi toprak bol, işgücü düşük ülkeler için geçerli. 

 

Kaynakça

Charles, D. (2020, Nisan 03). Food Shortages? Nope, Too Much Food In The Wrong Places. Retrieved from NPR: https://www.npr.org/sections/thesalt/2020/04/03/826006362/food-shortages-nope-too-much-food-in-the-wrong-places

Fu, J. (2020, Nisan 08). Why farmers are dumping milk while grocery stores report dairy shortages. Retrieved from The Counter: https://thecounter.org/farmers-dumping-milk-dairy-shortages-covid-19-coronavirus/?fbclid=IwAR1mDCrt-Y5JFQ7gAcF4gcAlX8XCRn-eEvJ8dRDa3zySPuX7ZCyilK88GAM

Ghosh, I. (2020, Mayıs 8). The Hunger Pandemic. Retrieved from Visual Capitalist: https://www.visualcapitalist.com/covid-19-global-food-insecurity/

Hussain, M. (2020, Nisan 24). The Food Supply Chain Is Not Yet In Danger - But the Workers Who Keep Us Fed Are. Retrieved from The Intercept: https://theintercept.com/2020/04/24/coronavirus-food-supply-chain/

Şık, B. (2020, Nisan 17). Korona Virüsü Gıda Krizine Yol Açabilir. Retrieved from Bianet: http://bianet.org/bianet/saglik/223082-korona-virusu-gida-krizine-yol-acabilir

WFP. (2020, Mayıs 12). HungerMap Live. Retrieved from WFP: https://hungermap.wfp.org/